Döviz Kuru Nasıl Oluşur? Alış-Satış Makası ve Çapraz Kur

Döviz kuru neyin fiyatıdır?

Döviz kuru, bir para biriminin başka bir para birimi cinsinden fiyatıdır. "Dolar 40 lira" dediğimizde aslında bir malın fiyatını söyler gibi konuşuruz: 1 birim doları satın almak için 40 birim lira gerekir. Ekmek ya da benzin fiyatından farkı, bu fiyatın gün içinde saniyeler mertebesinde değişebilmesi ve tek bir "resmî" rakamın bulunmamasıdır. Aynı anda bankanın ekranında bir kur, döviz bürosunun tabelasında başka bir kur, haber bülteninde üçüncü bir kur görürsünüz ve hiçbiri yanlış değildir.

Bu rehber, o farklı rakamların nereden geldiğini açıklıyor: kuru hareket ettiren etkenler, alış-satış makası, efektif ile döviz ayrımı, çapraz kur hesabı ve gösterge kurların ne işe yaradığı. Yazıdaki tüm kurlar hesabı göstermek için seçilmiş varsayımsal örneklerdir; güncel değerleri yansıtmaz.

Kur nerede ve nasıl oluşur?

Dalgalı kur rejiminde kuru bir kurum ilan etmez; kur, döviz almak isteyenlerle satmak isteyenlerin karşılaştığı piyasada oluşur. Bu piyasanın çekirdeği bankalararası piyasadır: bankalar birbirleriyle büyük tutarlarda, çok dar farklarla işlem yapar. İhracatçının getirdiği döviz, ithalatçının ödeyeceği fatura, yurt dışından gelen yatırım, borç geri ödemeleri ve bireylerin birikim tercihleri bu havuza arz veya talep olarak akar.

Bireylerin gördüğü kur, bu toptan fiyatın perakende hâlidir. Banka veya döviz bürosu, bankalararası piyasadaki fiyatı referans alır, üzerine kendi maliyetini ve kârını ekleyerek size bir alış ve bir satış fiyatı sunar.

Kuru hareket ettiren etkenler

Arz ve talebi belirleyen etkenler birkaç başlıkta toplanabilir. Hiçbiri tek başına belirleyici değildir; kur bunların bileşkesine ve daha da önemlisi bunlara ilişkin beklentilere tepki verir.

• Faiz farkı: Bir para biriminde elde edilen getiri, diğerine göre ne kadar yüksekse o para birimini tutmak o kadar cazip hâle gelir. Faiz kararları ve bu kararlara ilişkin beklentiler kurda hızlı hareketlere yol açabilir.
• Enflasyon farkı: Bir ülkede fiyatlar ticaret ortaklarına göre sürekli daha hızlı artıyorsa, o ülkenin parası uzun vadede satın alma gücünü yitirir ve bu durum kura da yansıma eğilimindedir. Bu ilişki uzun dönemde belirgin, kısa dönemde zayıftır.
• Dış ticaret ve cari denge: Bir ekonomi kazandığından fazla döviz harcıyorsa aradaki farkı sermaye girişiyle kapatmak zorundadır. Bu finansman zorlaştığında döviz talebi arzı aşar.
• Sermaye hareketleri ve risk algısı: Küresel piyasalarda riskten kaçış dönemlerinde yatırımcılar gelişmekte olan ülke varlıklarından çıkma eğilimi gösterir. Ülkeye özgü siyasi ve ekonomik belirsizlikler de aynı kanaldan etki eder.
• Merkez bankası politikaları: Faiz kararları, rezerv yönetimi, doğrudan döviz alım-satımı ve düzenlemeler kurun hem düzeyini hem oynaklığını etkileyebilir.

Bir ayrım daha yapmak gerekir: ekranda gördüğünüz nominal kurdur. İki ülke arasındaki enflasyon farkından arındırılmış hâline reel kur denir ve bir ülkenin mallarının yabancılara göre ucuzlayıp pahalılaştığını gösterir. Nominal kur yükselirken reel kurun yerinde sayması, hatta değerlenmesi mümkündür.

Alış-satış makası

Her döviz tabelasında iki fiyat bulunur. İsimlendirme kurumun bakış açısıyladır: alış, kurumun sizden dövizi aldığı fiyattır, yani siz döviz bozdururken geçerlidir. Satış ise kurumun size döviz sattığı, sizin döviz alırken ödediğiniz fiyattır. Satış her zaman alıştan yüksektir; aradaki farka makas (spread) denir ve kurumun bu hizmetten elde ettiği gelirin ve üstlendiği riskin karşılığıdır.

Varsayımsal bir örnek: dolar alış 39,80 TL, satış 40,20 TL olsun.

1. Makas: 40,20 − 39,80 = 0,40 TL.
2. Orta fiyat: (39,80 + 40,20) ÷ 2 = 40,00 TL. Makasın orta fiyata oranı: 0,40 ÷ 40,00 = %1.
3. 1.000 dolar almak için ödeyeceğiniz tutar: 1.000 × 40,20 = 40.200 TL.
4. Aynı anda geri bozdurursanız elinize geçen: 1.000 × 39,80 = 39.800 TL.
5. Kur hiç değişmediği hâlde fark: 400 TL, yani ödediğiniz tutarın yaklaşık %1'i.

Buradan çıkan sonuç şudur: döviz alıp satan biri için kurun yalnızca yükselmesi yetmez; önce makası aşması gerekir. Makas, her gidiş-dönüş işlemde ödenen görünmez bir maliyettir.

Makasın genişliği sabit değildir. Genişlemesine yol açan başlıca durumlar şunlardır:

• Bankalararası piyasanın kapalı olduğu gece saatleri, hafta sonları ve resmî tatiller; kurum, piyasa açıldığında oluşacak fiyat riskini makasa yansıtır.
• Oynaklığın arttığı veri ve karar günleri.
• Az işlem gören para birimleri; dolar ve euroda makas dar, daha seyrek işlem gören birimlerde geniştir.
• Küçük tutarlı ve nakit işlemler; yüksek tutarlarda kurumlar daha dar makas sunabilir.

Döviz alımlarında ayrıca kambiyo işlemlerine ilişkin vergi uygulanabilir. Oranı ve kapsamı mevzuatla belirlenir ve zaman içinde değişmiştir; güncel durumu bankanızdan teyit edin ve karşılaştırma yaparken toplam maliyete dahil edin.

Efektif kur ile döviz kuru farkı

Banka kur tablolarında aynı para birimi için çoğu zaman dört fiyat görürsünüz: döviz alış, döviz satış, efektif alış, efektif satış. Ayrımın özü şudur:

Efektif makasın daha geniş olmasının nedeni, fiziki banknotun bir maliyetinin bulunmasıdır: taşınması, sayılması, sigortalanması, kasada saklanması ve sahtecilik kontrolü gerekir; yıpranmış banknotun elden çıkarılması da zahmetlidir. Bu yüzden efektif alış fiyatı döviz alış fiyatından düşük, efektif satış fiyatı döviz satış fiyatından yüksek olur. Hesabınızdaki dövizi nakit olarak çekmek istediğinizde bazı bankaların ayrıca komisyon talep etmesi de aynı maliyetin yansımasıdır.

Çapraz kur nasıl hesaplanır?

Çapraz kur, iki para biriminin birbirine oranının üçüncü bir para birimi üzerinden hesaplanmasıdır. Uluslararası piyasada para birimlerinin çoğu dolar karşısında fiyatlanır; diğer tüm pariteler bu fiyatlardan türetilebilir. İstisnasız geçerli kural, birimlerin sadeleşmesidir.

Varsayımsal örnek: dolar/TL 40,00 ve euro/TL 44,00 olsun.

1. Euro/dolar paritesi: 44,00 ÷ 40,00 = 1,10. Yani 1 euro 1,10 dolar eder.
2. Tersine gidelim: sterlin/dolar paritesi 1,25 olarak biliniyorsa sterlin/TL: 1,25 × 40,00 = 50,00 TL.

Çapraz kur günlük hayatta iki yerde karşınıza çıkar. Birincisi, euro/dolar paritesindeki değişim, TL'den bağımsız olarak euro ile doların TL karşısındaki seyrini ayrıştırır: parite yükseliyorsa euro/TL, dolar/TL'den daha hızlı artar. İkincisi, bir yabancı parayı başka bir yabancı paraya çevirdiğinizde işlem çoğu zaman arka planda TL veya dolar üzerinden iki adımda yapılır ve makası iki kez ödersiniz.

Bunu rakamla görelim. Euro alış 43,78, dolar satış 40,20 olsun ve 1.000 euroyu dolara çevirmek isteyin.

1. 1.000 euro bozdurulur: 1.000 × 43,78 = 43.780 TL.
2. Bu TL ile dolar alınır: 43.780 ÷ 40,20 = yaklaşık 1.089 dolar.
3. Orta fiyatlarla (parite 1,10) beklenen tutar 1.100 dolardı. Fark yaklaşık 11 dolar, yani yaklaşık %1.

Bazı kurumlar doğrudan parite üzerinden tek adımlı "arbitraj" işlemi sunar; bu, iki ayrı makas ödemekten daha düşük maliyetli olabilir.

Gösterge niteliğindeki kurlar ne anlama gelir?

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası her iş günü öğleden sonra, bankalararası piyasadaki fiyatların ortalamasına dayanan gösterge niteliğindeki kurları ilan eder ve bunlar Resmî Gazete'de yayımlanır. Adı üzerinde, bu kurlar bir göstergedir; Merkez Bankası'nın ya da herhangi bir bankanın o fiyattan işlem yapma taahhüdü değildir.

Peki ne işe yararlar? Gösterge kurlar ortak bir referans ihtiyacını karşılar: dövizli faturaların ve bilanço kalemlerinin TL karşılığının hesaplanması, vergi ve gümrük işlemleri, mahkeme kararları ve dövize endeksli sözleşmeler çoğunlukla bu kurlara atıf yapar. Bir sözleşmede "ödeme günündeki TCMB döviz satış kuru" gibi bir ifade görüyorsanız kastedilen budur. Hangi kurun (alış mı satış mı, döviz mi efektif mi, hangi günün kuru) esas alınacağının sözleşmede açıkça yazması, sonradan doğacak anlaşmazlıkları önler.

Canlı kur ekranlarındaki veriler ise gün içinde sürekli güncellenen piyasa fiyatlarıdır. Sorgulaa'daki gibi bir canlı döviz kurları sayfası piyasanın yönünü ve düzeyini izlemek için uygundur; fiilen işlem yapacağınız fiyatı ise her zaman işlem yapacağınız kurumun o anki alış ve satış kotasyonu belirler.

Sık yapılan hatalar

• Alış ile satışı karıştırmak. Tabeladaki terimler kurumun bakışını yansıtır: siz döviz alırken satış, bozdururken alış fiyatı geçerlidir.
• Haberlerdeki tek rakamı işlem fiyatı sanmak. O rakam çoğunlukla toptan piyasanın orta fiyatıdır; perakende fiyat makas kadar uzağındadır.
• Makası hesaba katmadan getiri hesaplamak. Kur %1 yükseldiğinde makas da %1 ise elinize geçen fark sıfırdır.
• Efektif ile döviz fiyatını aynı saymak. Nakit işlemde makas daha geniştir.
• İki yabancı para arasında dönüşümü tek adım sanmak. Arka planda iki işlem ve iki makas olabilir.
• Kurumları yalnızca satış fiyatıyla karşılaştırmak. Aynı anda alış ve satış fiyatına, vergi ve komisyonlara birlikte bakılmalıdır.

Özetle

Döviz kuru; faiz, enflasyon, dış denge, sermaye hareketleri ve beklentilerin biçimlendirdiği arz ve talebin sonucudur ve tek bir rakam değil, bir fiyat aralığıdır. Bireyin karşılaştığı maliyeti makas belirler; nakit işlemlerde, piyasa kapalıyken ve iki adımlı dönüşümlerde bu maliyet büyür. Çapraz kur basit bir bölme veya çarpma işlemidir, gösterge kurlar ise işlem fiyatı değil ortak referanstır. Bu yazı yalnızca bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi değildir; yazıdaki kurlar varsayımsaldır ve güncel kurlar, vergiler ve işlem koşulları için işlem yapacağınız kurumun ve resmî kaynakların bilgileri esas alınmalıdır.