Brütten Nete Maaş: Kesintiler Nasıl Hesaplanır?

Brüt ve net maaş neden aynı şey değildir?

İş görüşmesinde konuşulan rakam ile ay sonunda hesaba yatan tutar arasındaki fark, Türkiye’de çalışanların en sık yaşadığı şaşkınlıklardan biridir. Bunun nedeni basit: iş sözleşmelerinin büyük bölümünde ücret brüt olarak yazılır, yani devlete ödenecek prim ve vergiler bu rakamın içindedir. İşveren bu kesintileri sizin adınıza hesaplar, ilgili kurumlara öder ve geriye kalan net tutarı size yatırır.

Bu yazıda brüt ücretten net ücrete giden yolu adım adım izleyeceğiz: hangi kesinti hangi tutar üzerinden hesaplanır, sıralama neden önemlidir ve aynı brüt maaşla çalışan birinin eline geçen para yıl içinde neden azalır. Rakamlar zamanla değiştiği için oranları birer örnek olarak kullanacağız; amacımız mekanizmayı kavratmak. Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, mali müşavirlik veya hukuki danışmanlık yerine geçmez.

Bordrodaki dört temel kesinti

Standart bir ücretli çalışanın bordrosunda dört kalem kesinti bulunur. İkisi sosyal güvenlik sistemine, ikisi vergi idaresine gider.

Uzun yıllardır uygulanan düzende SGK işçi payı yüzde 14, işsizlik sigortası işçi payı yüzde 1, damga vergisi ise binde 7,59 düzeyindedir; gelir vergisi yüzde 15’ten başlayıp kademeli olarak yükselen dilimlerle hesaplanır. Bu oranların ve özellikle dilim sınırlarının güncel hâlini Gelir İdaresi Başkanlığı ve SGK duyurularından doğrulamak gerekir; çünkü dilim tutarları her yıl yeniden belirlenir.

Hesaplama sırası: adım adım

Kesintilerin sırası rastgele değildir. Gelir vergisi, primler düşüldükten sonra kalan tutar üzerinden alındığı için önce primleri hesaplamak zorunludur.

1. SGK işçi payını bulun: Brüt ücret × SGK işçi oranı.
2. İşsizlik sigortası payını bulun: Brüt ücret × işsizlik sigortası işçi oranı.
3. Gelir vergisi matrahını hesaplayın: Brüt ücret − (SGK payı + işsizlik payı).
4. Kümülatif matrahı güncelleyin: Yılbaşından bu yana biriken matraha bu ayın matrahını ekleyin. Hangi dilimde olduğunuzu bu toplam belirler.
5. Gelir vergisini hesaplayın: Ayın matrahını, içine düştüğü dilimin (veya dilimlerin) oranıyla çarpın.
6. Damga vergisini hesaplayın: Brüt ücret × damga vergisi oranı.
7. İstisnaları uygulayın: Asgari ücrete isabet eden gelir ve damga vergisi tutarını, hesaplanan vergilerden düşün.
8. Net ücreti bulun: Brüt − primler − (istisna sonrası) gelir vergisi − (istisna sonrası) damga vergisi.

Varsayımsal bir örnek

Aşağıdaki sayılar tamamen örnek amaçlıdır ve kolay takip edilsin diye yuvarlak seçilmiştir. Brüt ücretin 60.000 TL olduğunu, yılın ilk ayında bulunduğumuzu ve ilk vergi diliminin oranının yüzde 15 olduğunu varsayalım.

• SGK işçi payı (yüzde 14): 8.400 TL
• İşsizlik sigortası (yüzde 1): 600 TL
• Gelir vergisi matrahı: 60.000 − 9.000 = 51.000 TL
• Gelir vergisi (yüzde 15): 7.650 TL
• Damga vergisi (binde 7,59): yaklaşık 455 TL

İstisna uygulanmadan önce toplam kesinti yaklaşık 17.105 TL, net ücret ise yaklaşık 42.895 TL olur. Asgari ücret istisnası nedeniyle hesaplanan gelir ve damga vergisinin bir bölümü alınmayacağı için gerçek net tutar bunun bir miktar üzerinde çıkar. İstisnanın tutarı o yılın asgari ücretine bağlı olduğundan burada bilerek sayı vermiyoruz.

Asgari ücret istisnası nasıl çalışır?

2022’den itibaren yürürlükte olan düzenlemeyle, tüm ücretlilerin gelirinin asgari ücrete karşılık gelen kısmı gelir vergisinden ve damga vergisinden istisna tutulmaktadır. Bu düzenleme, daha önce bordrolarda görülen asgari geçim indirimi (AGİ) uygulamasının yerini almıştır.

Mekanizma şöyle işler: önce sizin ücretiniz üzerinden vergi normal şekilde hesaplanır. Ardından, aynı ayda asgari ücretle çalışan birinin ödeyecek olduğu gelir vergisi ve damga vergisi bulunur ve bu tutar sizin verginizden düşülür. Dolayısıyla asgari ücretli çalışan gelir ve damga vergisi ödemez; daha yüksek ücret alanlar ise yalnızca asgari ücreti aşan kısım için vergi öder. İstisna tutarının da yıl içinde değişebildiğine dikkat edin: asgari ücretin kümülatif matrahı üst dilime geçtiğinde istisna edilen vergi tutarı da artar.

Net maaş yıl içinde neden düşer?

Ocak ayında aldığınız net ücretin sonbaharda azaldığını fark ettiyseniz bordronuzda hata yoktur; sebep kümülatif gelir vergisi matrahıdır. Gelir vergisi aylık değil yıllık bir vergidir. İşveren her ay, yılbaşından o güne kadar biriken matrahınıza bakar. Bu toplam bir dilimin üst sınırını aştığında, aşan kısım bir üst dilimin oranıyla vergilendirilir.

Örnek üzerinden gidelim: aylık matrahınız 51.000 TL ve ilk dilimin sınırı varsayımsal olarak 200.000 TL olsun. İlk üç ayın toplam matrahı 153.000 TL’dir ve tamamı ilk dilimdedir. Dördüncü ayda toplam 204.000 TL’ye ulaşır: o ayın 47.000 TL’lik kısmı düşük oranla, sınırı aşan 4.000 TL’lik kısmı ise bir üst oranla vergilendirilir. Beşinci aydan itibaren matrahın tamamı üst dilimden vergilenir ve net ücret belirgin biçimde geriler.

Bunun pratikte üç sonucu vardır:

• Brüt ücreti yüksek olanlar üst dilimlere yılın daha erken aylarında girer; net maaştaki düşüş daha erken ve daha sert hissedilir.
• Yıl ortasında yapılan zam, kümülatif matrahı hızlandırdığı için net artış brüt artıştan düşük kalabilir.
• Ocak ayında sayaç sıfırlanır; aynı brüt ücretle net maaş yeniden yükselir. Bu bir zam değil, vergi yılının yenilenmesidir.

Yıl içinde iş değiştirenlerde, uygulamada önceki işyerindeki kümülatif matrah genellikle yeni işverene bildirilir ve hesap buradan devam ettirilir. Bildirilmezse yeni işveren hesabı sıfırdan başlatır, yıl içinde daha az vergi kesilir; birden fazla işverenden alınan ücretlerin toplamı o yıl için belirlenen sınırları aşıyorsa yıl sonunda beyanname verme yükümlülüğü doğabilir. Bu konudaki kurallar ve tutarlar değişebildiğinden kendi durumunuz için GİB’in güncel rehberlerine veya bir mali müşavire danışın.

SGK tavanı ve tabanı

Sigorta primleri sınırsız bir tutar üzerinden hesaplanmaz. Prime esas kazancın bir alt sınırı (brüt asgari ücret) ve bir üst sınırı (asgari ücretin belirli bir katı) vardır. Brüt ücreti tavanın üzerinde olan bir çalışanın primi, gerçek ücreti değil tavan tutarı üzerinden kesilir. Bu yüzden çok yüksek ücretlerde prim yükünün brüte oranı düşer, ancak gelir vergisi matrahı büyüdüğü için vergi yükü artar. Tavan katsayısı mevzuatla değiştirilebildiğinden güncel tutar için SGK genelgelerine bakılmalıdır.

İşverene maliyet: bordroda görünmeyen kısım

Brüt ücret, işverenin sizin için katlandığı toplam maliyet değildir. İşveren brüt ücretin üzerine ayrıca SGK işveren payı ve işsizlik sigortası işveren payı öder. Bu paylar çalışanın ücretinden kesilmez, ancak işe alım bütçesi yapılırken belirleyicidir. Düzenli prim ödeyen işverenlere tanınan indirimler ve sektöre, bölgeye ya da çalışanın durumuna bağlı teşvikler bu maliyeti değiştirebilir. Ücret pazarlığında “net mi, brüt mü, toplam maliyet mi” konuşulduğunu netleştirmek bu nedenle önemlidir.

Hesabı değiştiren özel durumlar

• Net ücret anlaşması: Sözleşmede net tutar yazıyorsa dilim değişiminden doğan ek vergi yükünü işveren üstlenir; brüt ücret yıl içinde yukarı doğru ayarlanır ve elinize geçen tutar sabit kalır.
• Engellilik indirimi: Engellilik derecesine göre belirlenen tutar, gelir vergisi matrahından düşülür.
• Emekli çalışanlar: Sosyal güvenlik destek primi kapsamında çalışanlarda prim oranları farklıdır ve işsizlik sigortası primi kesilmez.
• Yan ödemeler: Yemek ve yol yardımı gibi ödemelerin belirli tutara kadar olan kısmı prim ve vergiden istisna olabilir; istisna sınırını aşan kısım brüt ücrete eklenerek kesintiye tabi tutulur.
• Özel sağlık ve bireysel emeklilik katkıları: İşverence ödenen veya çalışanın ödediği bazı primler, belirli sınırlar içinde matrahtan indirilebilir.
• Bordro dışı kesintiler: İcra, nafaka, sendika aidatı ve avans kesintileri net ücret hesaplandıktan sonra uygulanır; yasal kesinti değildir ama ele geçen tutarı azaltır.

Sık yapılan hatalar ve kısa özet

• Tek bir oranla tahmin yürütmek: “Brütün şu kadarı nettir” gibi kaba oranlar yalnızca belirli bir ay ve ücret düzeyi için geçerlidir; yılın ikinci yarısında yanıltır.
• Gelir vergisini brüt üzerinden hesaplamak: Matrah, primler düşüldükten sonra kalan tutardır.
• Teklifleri ocak netiyle karşılaştırmak: İki iş teklifini kıyaslarken on iki ayın ortalama netine veya doğrudan yıllık nete bakın.
• İş değişikliğinde matrahı hesaba katmamak: Yıl içinde az kesilen vergi, koşullara göre yıl sonunda beyanname yoluyla karşınıza çıkabilir.
• Eski yılın parametreleriyle hesap yapmak: Dilim sınırları, asgari ücret ve SGK tavanı değiştiğinde sonuç da değişir.

Özetle: net ücret, brüt ücretten önce primlerin, sonra bu primlerden arındırılmış matrah üzerinden hesaplanan gelir vergisinin ve brüt üzerinden hesaplanan damga vergisinin düşülmesiyle bulunur; asgari ücrete isabet eden vergi ise istisna edilir. Yıl içindeki düşüşün kaynağı kümülatif matrahtır. Sorgulaa’daki brütten nete hesaplama aracı gibi hesaplayıcılar ay ay dağılımı görmek için pratik bir başlangıç sunar; bağlayıcı olan ise işvereninizin düzenlediği bordro ile GİB ve SGK’nın güncel tebliğleridir.